Дэлхий дахинд байгалийн шинж чанараа хадгалсан, боловсруулалт багатай хүнсийг түлхүү хэрэглэхийг зөвлөж байгаа ч Монголын хүн амын бараг 30 хувь нь эрүүл, зохистой хооллолтын зардлыг даах санхүүгийн боломжгүй гэсэн судалгааны дүгнэлт гарчээ. Үүнээс гадна манай улс мах, сүү, үр тариа, төмс, хүнсний ногоо зэрэг бүтээгдэхүүнийг дотооддоо үйлдвэрлэдэг хэдий ч хүнсний үнэ, өрхийн худалдан авах чадвар, улирлын хамаарлаас шалтгаалан иргэд шим тэжээлийн хэрэгцээгээ бүрэн хангахад хүндрэлтэй байсаар...
Дэлхийн улс орнууд эрүүл хооллолтыг дэмжих бодлого, зөвлөмжөө шинэчилж, давс, чихэр ихээр агуулсан хэт боловсруулсан хүнсний хэрэглээг бууруулахад анхаарч байна. Тухайлбал, АНУ-ын 2025–2030 оны хооллолтын шинэ зөвлөмжийг танилцуулсан RealFood.gov сайтад хүнсний ногоо, жимс, мах, өндөг, сүү, бүхэл үр тариа зэрэг шим тэжээлээр баялаг хүнсний бүтээгдэхүүнээс гадна аль болох бага боловсруулсан хүнсийг түлхүү хэрэглэхийг зөвлөжээ. Харин Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага (ДЭМБ) эрүүл хооллолтын үндсэн зарчмыг шимт бодисын хүрэлцээ, тэнцвэртэй хэрэглээ, зохистой хэмжээ, хүнсний төрөлжилт гэж тодорхойлж, 10-аас дээш насныханд өдөрт хамгийн багадаа 400 грамм жимс, хүнсний ногоо хэрэглэхийг зөвлөж байна. Гэхдээ боловсруулсан бүх хүнсийг эрүүл мэндэд сөрөг гэж үзээгүй бөгөөд хөлдөөсөн хүнсний ногоо, халааж боловсруулсан сүү, элсэн чихэр нэмээгүй тараг зэрэг бүтээгдэхүүнийг эрүүл хооллолтын нэг хэсэг гэж үзжээ.
Монгол Улсын хувьд эрүүл хооллолтыг дэмжих дотоодын хүнсний үйлдвэрлэл бий. Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яамны нийтэлсэн статистикаар 2025 онд улсын хэмжээнд 239.8 мянган тонн хүнсний ногоо, 114.1 мянган тонн төмс, 1.7 мянган тонн жимс, жимсгэнэ хураан авчээ. Гэвч хүнсний ногооны ургац өмнөх оноос 15.1 хувиар, төмснийх 54.6 хувиар буурсан байна. Ийнхүү дотоодын үйлдвэрлэл байгаа ч ургацын хэмжээ, улирлын хэлбэлзэл, хадгалалт, тээвэрлэлт зэрэг нь жилийн турш төрөл бүрийн хүнсийг тогтвортой нийлүүлэхэд чухал нөлөөтэй юм.
Үүний зэрэгцээ хүнсний үнэ иргэдийн эрүүл хооллох боломжид нөлөөлж байна. Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яамны нийтэлсэн Үндэсний статистикийн хорооны 2026 оны Аравдугаар сарын 5-ны өдрийн үнийн мэдээллээр Улаанбаатар хотод нэг килограмм үхрийн ястай мах 30,804, үхрийн цул мах 34,737, хонины ястай мах 25,674 төгрөгийн дундаж үнэтэй байжээ. Харин нэг литр савласан сүү 5,344 төгрөг, нэг ширхэг өндөг 620 төгрөгийн үнэтэй байв. Мөн тухайн өдөр нэг килограмм төмс 1,989, байцаа 2,855, лууван 3,422, хүрэн манжин 3,272, сонгино 3,760 төгрөгийн дундаж үнэтэй байжээ. Эдгээрээс харахад дотоодын хүнсний ногоо харьцангуй боломжийн үнэтэй сонголт байж болох ч мах, сүү, өндөг, жимс, хүнсний ногоо зэрэг олон төрлийн бүтээгдэхүүнийг өдөр бүр зохистой хэмжээгээр хэрэглэхэд өрхийн орлого чухал нөлөөтэй байна.
НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага (FAO), НҮБ-ын Хүүхдийн Сан (UNICEF), ДЭМБ болон бусад байгууллагын хамтран гаргасан 2026 оны тайланд Монголын хүн амын 29.8 хувь буюу ойролцоогоор нэг сая хүн эрүүл хооллолтын хамгийн бага өртгийг даах санхүүгийн боломжгүй гэх тооцоо гарчээ. Энэ нь 2025 оны байдлаарх үзүүлэлт бөгөөд дээрх тооны иргэд огт хүнсгүй гэсэн үг биш, харин хоол тэжээлийн шаардлага хангасан хүнсийг тогтмол хэрэглэх зардлыг бусад зайлшгүй хэрэгцээтэйгээ хамт гаргах боломжгүй гэдгийг илэрхийлсэн үзүүлэлт юм.
Эрүүл хооллолтын хүртээмж хангалтгүй байгааг бусад судалгаа ч харуулдаг. UNICEF-ийн 2024 оны мэдээллээр Монголд шинэхэн жимс, хүнсний ногооны үнэ дэлхийн дунджаас 2–3 дахин өндөр бөгөөд хүүхдүүдийн 80 хувь нь шаардлагатай хэмжээгээр жимс, хүнсний ногоо хэрэглэдэггүй байна. Мөн Эрүүл мэндийн яам, Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төв, ДЭМБ-ын хамтарсан 2019 оны үндэсний судалгаагаар 15–69 насны иргэдийн 83.4 хувь нь хоногт таван нэгжээс бага жимс, хүнсний ногоо хэрэглэж байжээ. Эдгээр нь өөр өөр хугацаанд хийгдсэн судалгаа боловч Монголд шим тэжээлтэй хүнсний хүртээмж, зохистой хэрэглээ анхаарах шаардлагатай асуудал болохыг харуулж байна.
Гэхдээ эрүүл хооллохын тулд заавал үнэтэй импортын бүтээгдэхүүн худалдан авах шаардлагагүй. Өрхийн төсөвт тохируулан дотооддоо тариалсан байцаа, лууван, хүрэн манжин зэрэг хүнсний ногоог өдөр тутмын хоолондоо түлхүү хэрэглэж, улирлын ургац болон зөв хадгалсан, хөлдөөсөн бүтээгдэхүүн сонгох боломжтой. Мөн мах, өндөг, сүү, тараг, шош, вандуй зэрэг амьтны болон ургамлын гаралтай хүнсээр уургийн эх үүсвэрээ төрөлжүүлж, цэвэршүүлсэн гурилан бүтээгдэхүүний заримыг овьёос, бүхэл үр тарианы бүтээгдэхүүнээр орлуулах нь зохистой хооллолтыг дэмжинэ. Харин чихэрлэг хийжүүлсэн ундаа, чипс, давс ихтэй бэлэн гоймон, хиам, зайдас болон элсэн чихэр ихээр агуулсан амттаны хэрэглээг хязгаарлах хэрэгтэй. ДЭМБ насанд хүрэгчдэд хоногийн давсны хэрэглээг таван граммаас бага, чөлөөт чихрийн хэрэглээг нийт хоногийн илчлэгийн 10 хувиас бага байлгахыг зөвлөдөг.
Иймээс Монголд эрүүл, зохистой хооллох боломж бий ч үүнийг зөвхөн иргэдийн сонголт, дадал зуршилтай холбон тайлбарлах боломжгүй юм. Дотоодын хүнсний үйлдвэрлэлийг дэмжих, хадгалалт, тээвэрлэлтийн нөхцөлийг сайжруулах, шим тэжээлтэй бүтээгдэхүүний үнийг хүртээмжтэй болгох, иргэдийн хоол тэжээлийн боловсролыг дээшлүүлэх нь эрүүл хооллолтыг хүн бүрийн өдөр тутмын хэвшил болгоход чухал ач холбогдолтой.
Эх сурвалж: RealFood.gov, ДЭМБ, ХХААХҮЯ

