Хувь хүн ч гэсэн эрх, эрх чөлөөгөө эдэлж, өөрт байгаа эрх мэдлээ хэрэгжүүлэхдээ «Би ямар эрхтэй вэ, ямар үүрэг хүлээх ёстой вэ, миний эрх, эрх чөлөөг хэрэгжүүлэх хууль зүйн баталгаа бий юу?» гэдгийг үргэлж бодож, ухамсарлаж байх учиртай.

Учир нь эрх чөлөө гэдэг хязгааргүй дур зорго биш. Харин эрх, үүрэг, хариуцлагын зохистой тэнцвэр дээр оршин тогтнодог үнэт зүйл юм.

АРДЧИЛАЛ БА АНАРХИЗМ

Өнөөдөр зарим иргэн ардчилалд дургүй байна. Ардчилсан намд ч дургүй байна.

Тэдний дургүйцлийн шалтгааныг анхааралтай сонсоход ардчилал өөрөө бус, харин ардчиллын нэрээр ярьж, ардчиллыг дэмждэг хэмээн өөрсдийгөө тодорхойлдог зарим хүний үг, үйлдэлтэй холбоотой байх нь цөөнгүй.

Тэр дундаа Ардчилсан намын нэрээр улс төр хийдэг зарим хүний үйл ажиллагаа, үзэл бодол нь ардчиллын үнэт зүйлсийг хамгаалахаас илүүтэй анархизмыг өөгшүүлэх, төрийн эрх мэдэл, хууль ёсны институцийг бүхэлд нь үгүйсгэх хандлагатай харагддаг.

Үүнээс үүдэн зарим иргэн ардчилал, анархизм хоёрыг ялгахаа больж, ардчилалд өөрт нь итгэх итгэлээ алдаж байгаа нь харамсалтай.

Гэвч нэг зүйлийг мартаж болохгүй.

Ардчиллыг нураахад ганцхан өдөр хангалттай байж болно. Харин ардчиллыг хамгаалах, төлөвшүүлэх, улам боловсронгуй болгоход гурван зуун жил ч багадаж мэднэ.

Ардчиллын алдааг ардчиллыг устгах замаар бус, харин түүнийг улам боловсронгуй болгох замаар засах учиртай. Ардчилал бол төгс тогтолцоо биш. Гэхдээ алдаагаа засах, эрх мэдлээ хязгаарлах, иргэдийн эрх, эрх чөлөөг хамгаалах боломжийг өөртөө агуулдгаараа үнэ цэнтэй.

Харин анархизмын тухайд төрийн эрх мэдлийг бүхэлд нь үгүйсгэх, хууль ёсны институцэд итгэх итгэлийг нураах, хувь хүний дур зоргыг эрх чөлөөтэй андуурах хандлага нийгэмд газар авах нь аюултай.

АРД ТҮМНИЙ СОНГОЛТ БА ХАРИУЦЛАГА

Нэгэн ухаантай хүний хэлсэн үг бий.

«Ард түмэн хэзээ ч бурууддаггүй. Харин зөв шийдвэрээ зөв цагт нь гаргаж амжилгүй хоцрох тохиолдол бий. Гэхдээ ард түмний цаг хугацаа хязгааргүй учраас тэд эрт орой хэзээ нэгэн цагт зөв шийдвэрээ заавал гаргадаг юм» гэж.

Энэ үг өнөөгийн Монголын нийгэмд ихээхэн хамаатай мэт санагдана. Бид өнөөдөр ард түмнийхээ хийсэн сонголтын үр дүнд бий болсон улс төр, нийгэм, эдийн засгийн нөхцөлд амьдарч байна.

Өөрөөр хэлбэл, бид өнөөдөр хүртэх ёстой боломжоо хүртэж, туулах ёстой цаг хугацаагаа туулж байна. Тиймээс хэн нэгнийг буруутгаж, гомдоллохын оронд өөрсдийн сонголт, түүний үр дагаврыг эргэцүүлэн бодох хэрэгтэй.

Гэхдээ ард түмэн зөв сонголт хийхийн тулд үнэн зөв мэдээлэлтэй байх ёстой. Үнэнийг мэдэх боломжгүй болсон нийгэмд иргэд зөв сонголт хийхэд улам хэцүү болно.

Чухам эндээс хэвлэл мэдээллийн үүрэг, хариуцлагын тухай асуудал урган гарч ирнэ.

ХЭВЛЭЛ МЭДЭЭЛЭЛ БА АЛДАГДСАН ИТГЭЛ

Ардчилсан нийгэмд хэвлэл мэдээлэл бол зөвхөн мэдээлэл дамжуулагч биш. Харин төрийн эрх мэдэлд хяналт тавих, иргэдийг бодит мэдээллээр хангах, нийгмийн шударга ёсыг хамгаалах чухал институц юм.

Харамсалтай нь сүүлийн жилүүдэд Монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт ёс зүй, мэргэжлийн хариуцлага алдагдаж, улс төр, бизнесийн бүлэглэлүүдийн ашиг сонирхлын нөлөөнд автах хандлага хүчтэй болсон гэх шүүмжлэл нэмэгдэж байна.

Зарим улс төрч хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг өөрийн хүсэл зориг, улс төрийн зорилгод нийцүүлэн ажиллуулахыг эрмэлзэж, зарим сэтгүүлч мэргэжлийн хараат бус байдлаа хадгалахын оронд тэдний ашиг сонирхолд үйлчилж байгаа мэт харагдах боллоо.

Мэдээж энэ нь бүх сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн байгууллагад хамаарахгүй. Монголд мэргэжлийн ёс зүйгээ эрхэмлэж, үнэний төлөө ажилладаг олон сайн сэтгүүлч бий.

Гэвч сэтгүүлч гэх нэрийг зүүсэн зарим хүний үйл ажиллагаа нийт салбарын нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлж байна. Тэд мэдээллийг нягтлахын оронд сенсац дэгдээх, бодит байдлыг олон талаас нь харуулахын оронд нийгмийг талцуулах, иргэдийг мэдээллээр хангахын оронд хэн нэгний эсрэг турхирах хандлага гаргаж байгаа нь анхаарал татаж байна.

Өнөөдөр зарим хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд нэг үйл явдлыг хоёр өөр өнцгөөс мэдээлэх бус, нэг талыг нь зориуд буруутгаж, нөгөөг нь зориуд зөвтгөх хандлага ажиглагдах болсон. Ингэснээр хэвлэл мэдээлэл нийгмийг соён гэгээрүүлэх үүргээсээ хазайж, улс төрийн тэмцлийн хэрэгсэл болж хувирах эрсдэлтэй байна.

Хэвлэл мэдээлэл үнэнийг мэдээлэхээ больж, хэн нэгний хүссэн үнэнийг бүтээж эхэлбэл ардчиллын хамгийн чухал тулгуур ганхана.

Энэ бүхний хамгийн ноцтой үр дагавар нь иргэдийн хэвлэл мэдээлэлд итгэх итгэл алдагдах явдал юм. Хүмүүс мэдээлэлд итгэхээ больж, аливаа мэдээг улс төрийн захиалга, хэн нэгний зохион байгуулалттай үйл ажиллагаа гэж хардах болсон нөхцөлд үнэн, худлыг ялгах улам хэцүү болно.

Үүний улмаас иргэд үнэнийг эрж хайхаас залхаж, бодит мэдээлэлд тулгуурлан дүгнэлт хийхийн оронд өөрийн итгэл үнэмшил, сэтгэл хөдлөлд нийцсэн мэдээллийг сонгох хандлагатай болдог. Энэ бол ардчилсан нийгмийн хувьд ноцтой аюул.

Учир нь үнэнийг эрж хайхаа больсон нийгэмд шударга ёсны тухай ойлголт бүдгэрч, хууль, төрийн институцэд итгэх итгэл суларна.

Төрийн байгууллага, шүүх, хууль хяналтын байгууллагад итгэх итгэл алдагдах тусам аливаа асуудлыг хуулийн хүрээнд шийдвэрлэх бус, олон нийтийн дарамт, сэтгэл хөдлөл, хүч түрсэн үйлдлээр шийдвэрлэхийг зөвтгөх хандлага нэмэгдэнэ.

Ингэж хэвлэл мэдээллийн ёс зүйн доройтол нь зөвхөн сэтгүүл зүйн асуудал байхаа больж, нийгэмд анархист хандлага газар авах нөхцөлийг бүрдүүлж болзошгүй юм. Хэвлэл мэдээлэлд итгэх итгэл алдагдах нь эцэстээ ардчилалд итгэх итгэл алдагдахад хүргэх эрсдэлтэй.

ХЭН НЭГНИЙГ ӨМӨӨРӨХ БУС ХҮНИЙ ЭРХИЙГ ХАМГААЛАХ НЬ

Өмнө нь олон нийтийн анхаарлыг татаж, итгэл хүлээж байсан зарим хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн нийтлэлийн бодлого, мэдээлэл түгээх арга барилын талаар ч асуулт тавих цаг болсон. Эдгээр хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн зарим мэдээлэл нэг талыг барьсан эсэх, улс төрийн болон бусад ашиг сонирхлын нөлөөнд автсан эсэхийг олон нийт шүүмжлэлтэйгээр үнэлэх эрхтэй.

Ялангуяа хүний эрх, эрх чөлөө, хууль хяналтын байгууллагын ажиллагаатай холбоотой асуудлыг мэдээлэхдээ сэтгүүлчид улс төрийн байр суурь, хувийн таашаал, дургүйцлээс ангид байх ёстой.

Дэнс Т.Шинэбяартай холбоотой болсон үйл явдал ч энэ асуудлыг дахин хөндөхөд хүргэж байна. Түүнийг буруутгах эсэх нь шүүхийн шийдвэрлэх асуудал. Харин түүний эрх, эрх чөлөө хуулийн дагуу хамгаалагдаж байгаа эсэх нь хэвлэл мэдээллийн анхаарах ёстой асуудал мөн.

Хэвлэл мэдээллийн байгууллага тухайн хүнд дуртай, дургүйгээс үл хамааран хууль хяналтын байгууллагын ажиллагаа үндэслэлтэй эсэх, хүний эрх зөрчигдөж байгаа эсэхийг хөндөх ёстой. Гэтэл зарим хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн хандлагаас харахад өөрсдийн дэмждэг хүний эрх зөрчигдөхөд дуугарч, дэмждэггүй хүний эрх зөрчигдөхөд дуугүй өнгөрөх эрсдэл ажиглагддаг. Ийм хандлага нь хэвлэлийн эрх чөлөөний мөн чанарт харш юм.

Ардчилал гэдэг зөвхөн өөрийн дэмждэг хүний эрх чөлөөг хамгаалах тухай ойлголт биш. Харин өөртэй чинь санал нийлдэггүй, бүр дургүй хүргэдэг хүний ч эрх, эрх чөлөөг адилхан хамгаалах тухай зарчим юм.

Хүний эрхийг улс төрийн үзэл бодол, хувийн харилцаа, нийгмийн нэр хүндээр нь хэмжиж болохгүй.  Хууль хүн бүрд адилхан үйлчлэх ёстой. Хэвлэл мэдээлэл ч хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалахдаа энэ зарчмыг баримтлах учиртай.

ЭРХ ЧӨЛӨӨ, ЭРХ МЭДЭЛ ХОЁРЫН ТЭНЦВЭР

Бидэнд хүчтэй төр хэрэгтэй. Гэхдээ дур зоргоороо авирладаг төр биш, хуулиар хязгаарлагдсан төр хэрэгтэй.

Бидэнд эрх чөлөөтэй иргэд хэрэгтэй. Гэхдээ эрх чөлөөгөө бусдын эрхийг үгүйсгэх хэрэгсэл болгодог иргэд биш, эрхийнхээ зэрэгцээ үүрэг, хариуцлагаа ухамсарладаг иргэд хэрэгтэй.

Бидэнд чөлөөт хэвлэл хэрэгтэй. Гэхдээ улс төрчдийн хүсэл зоригийг гүйцэлдүүлэгч, хэн нэгний ашиг сонирхлын зэвсэг болсон хэвлэл биш, үнэний төлөө зогсдог, хараат бус хэвлэл хэрэгтэй.

Сэтгүүлч хүн эрх мэдэлтнээс асуулт асуух эрхтэй. Харин хэн нэгний захиалгаар бусдыг буруутгах, нийгмийг зориуд талцуулах эрхтэй гэсэн үг биш. Улс төрч хүн өөрийн байр суурийг олон нийтэд илэрхийлэх эрхтэй. Харин хэвлэл мэдээллийн байгууллагыг хувийн хэрэгсэл мэт ашиглах ёсгүй.

Иргэн хүн төрийг шүүмжлэх, эсэргүүцэх, эрхээ шаардах эрхтэй. Харин бусдын эрхийг зөрчих, хууль ёсны институцийг дур зоргоороо үгүйсгэхийг эрх чөлөөтэй андуурч болохгүй.

Эрх чөлөө хариуцлагагүй бол дур зорго болж, эрх мэдэл хяналтгүй бол дарангуйлал болдог.

Харин эрх чөлөө, эрх мэдэл хоёр хуулийн засаглалын дор тэнцвэртэй оршиж чадсан цагт жинхэнэ ардчилал төлөвшинө.

Ардчиллыг хамгаална гэдэг нь зөвхөн төрийн эрх мэдлийг хязгаарлах тухай асуудал биш. Мөн иргэдийн мэдэх эрхийг хамгаалах, хэвлэл мэдээллийн хараат бус байдлыг хангах, нийгэмд үнэнийг эрж хайх соёлыг төлөвшүүлэх тухай асуудал юм. Үнэнийг хайхаа больсон нийгэмд худал мэдээлэл хүчтэй болж, худал мэдээлэл ноёрхсон нийгэмд шударга ёс суларч, шударга ёс суларсан нийгэмд эрх чөлөө аюулд ордог.

Тиймээс ардчиллыг хамгаалах хамгийн чухал арга замын нэг нь иргэдийн мэдээлэлд шүүмжлэлтэй хандах чадварыг хөгжүүлэх, сэтгүүл зүйн ёс зүйг бэхжүүлэх, хэвлэл мэдээллийн хараат бус байдлыг хамгаалах явдал юм.

Ардчиллыг хамгаална гэдэг нь хэн нэгэн улс төрчийг хамгаалах тухай биш. Харин хүн бүрийн эрх, эрх чөлөө, үнэнийг мэдэх эрхийг хамгаалах тухай юм.